Dentalni plak je bezbojna ljigava naslaga koja se taloži na zubima, ali i na drugim mjestima u usnoj šupljini. Ove naslage mogu biti obojene hranom i nekim bakterijama. Dentalni plak se NE MOŽE ukloniti ispiranjem usta. Sami plak se stvara na osnovi, koja se označava kao dentalna pelikula. To je nevidljiva opna oko zuba, koja se sastoji od sastojaka pljuvačke. Ona se formira već nekoliko minuta poslije pranja zuba tj. stvara se i kada se ne unosi hrana. Na takvu osnovu naseljavaju se mikro-organizmi iz usne duplje. Na osnovu položaja, dentalni plak možemo podijeliti na:

Dentalni plak obojen specijalnom bojom

- Supragingivalni plak - koji se stvara iznad nivoa gingive (na kruni zuba). Naslage ovog plaka mogu biti vrlo tanke, a nekada su  golim okom vidljive. On se klinički može veoma lako otkriti, bilo sondom bilo bojenjem specijalnim bojama;

- Subgingivalni plak - se nakuplja u predjelu ispod gingive zuba. On se ne može direktno otkriti tj. ukoliko je u tankom sloju nemoguće ga je klinički otkriti.

Mikroskopski snimak bakterija dentalnog plaka

Na brzinu stvaranja plaka utiču prije svega salivacija (količina izlučene pljuvačke), ishrana i, naravno, higijena. Ukoliko je lučenje pljuvačke smanjeno, onda se smanjuje i samočišćenje usne šupljine, pa će i taloženje dentalnog plaka biti veća. Isto se dešava i sa mekom hranom. Ona ne omogućava samočešćenje već, naprotiv, omogućava brže stvaranje plaka. Takođe, hrana bogata ugljenim hidratima favorizuje stvaranje dentalnog plaka na taj način što se razgradnjom ugljenih hidrata stvaraju produkti koji se direktno ugrađuju u dentalni plak. Što se oralne higijene tiče, što je lošija to je plak rasprostranjeniji.

Zubni kamenac prestavlja mineralizovani dentalni plak i nastaje taloženjem dentalnih soli u dentalni plak. Minerali u zubnom kamencu dolazi iz pljuvačke. On se sastoji od 70 do 90% neorganskih soli, od koji najviše ima soli kalcijuma, fosfora i magnezijuma. Organsku osnovu ovim solima čine svi sastojci dentalnog plaka.

Proces mineralizacije dentalnog plaka odvija se relativno brzo. Smatra se da se taj proces minralizacije plaka obavi za 12 do 14 dana. Brzina prije svega zavisi od sastava pljuvačke, oralne higijene i nekih spoljašnjih faktora. Sastav pljuvačke ima presudnu ulogu na brzinu stvaranja kamenca. Dokazano je da u osoba koje sadrže povećane nivoe jona kalcijuma u pljuvačci dolazi i do bržeg stvaranja kamenca. Spoljašnji faktori koji utiču na stvaranje kamenca su prije svega pušenje i upotreba teške vode za piće.

Zubni kamenac se obilno taloži na mjestima u blizini izvodnih kanala pljuvačnih žlijezda (pod usne duplje - ispod jezika i predio obraza oko gornjeg prvog molara). On se taloži na zubima i to na gingivalnoj trećini krunice prateći ivice gingive.

Zubni kamenac u nastanku parodontopatije ima dvojaku ulogu: indirektnu i direktnu. Indirektna uloga je u tome što stvara retenciona mjesta za akumuliranje plaka i onemogućava samočišćenje i održavanje oralne higijene. Direktan uticaj kamenca potiče od mehaničkog pritiska koji on vrši na slobodnu gingivu.

Anatomske anomalije imaju značajnu ulogu u nastanku i razvoju parodontopatije. Ovdje prije svega spadaju sledeće anomalije:

- anomalije oblika zuba - u vidu naslednih anomalija utiču na tok i pojavu parodontopatije. Ovdje spadaju oni slučajevi loše formiranih kruna zuba gdje dolazi do pojačane akumulacije plaka i impakcije hrane, što dovodi do pojave zapaljenja;

- anomalije položaja zuba - u vidu različitih ortodontskih anomalija jednog ili više zuba, kao i različiti nepravilni odnosi između gornje i donje vilice, mogu da utiču na bržu akumulaciju dentalnog plaka. Takve anomalije su: nagnuti zubi, tjeskoba zuba, dubok preklop, otvoren zagrižaj itd. Sve ove anomalije otežavaju samočišćenje i čišćenje usne duplje;

- anomalije u pripoju frenuluma - normalni pripoj frenuluma gornje i donje usne jeste na znatnoj udaljenosti od ivice gingive. Usled poremećaja u razvoju, pripoj ovih frenuluma može biti u neposrednoj ivici gingive, pa čak i na samoj gingivi. Tako se u toku žvakanja hrane, mimike, pranja zuba, preko njih prenosi vuča na slobodnu gingivu, usled čega se ona odvaja od zuba. Na takvim mjestima se brže formiraju parodontalni džepovi.

Pod impakcijom hrane podrazumijeva se utiskivanje hrane u gingivu, pa i u dublja tkiva parodoncijuma.To utiskivanje se javlja u toku žvakanja, kao i pod dejstvom mišića obraza, jezika i usana. Utisnuta hrana djeluje štetno na gingivu i parodoncijum na više načina. Ona prije svega prestavlja dobru podlogu za razmnožavanje bakterija. Osim toga, djelovi hrane i mehanički nadražuju tkivo i time otvaraju put djelovanju mokroorganizama.

Normalno, u zdravim ustima ne dolazi do impakcije hrane jer prirodni oblik zuba kao i njihovi međusobni kontakti to onemogućavaju. Međutim, do utiskivanja hrane može doći iz više razloga:

Na mjestu impakcije izraženo je zapaljenje gingive. Dio gingive između zuba je izrazito crvena i jače otečena. U predjelu gdje postoji impakcija hrane pacijent MOŽE OSJEĆATI TUPE BOLOVE. Bol može zračiti dublje u vilicu. Bolesnici imaju osjećaj stranog tijela između zuba a često se javlja i zadah iz usta.

Loše navike mogu mnogo doprineti razvoju parodontopatije tako što olakšavaju i ubrzavaju akumulaciju dentalnog plaka. Tu prije svega spada:

- žvakanje samo jednom polovinom vilica - ova navika se javlja najčešće zbog bolova ili nedostatka zuba na jednoj strani vilica. Kao posledica toga, na strani na kojoj se ne žvaće izostaje mehanizam samočišćenja. Na zubima se vrlo brzo stvaraju naslage i zubni kamenac. Sve to za posledicu ima upalu gingive i pojavu parodontopatije. Takođe, na strani koju pacijent koristi može doći isto do pojave parodontopatije usled hiperfunkcije zuba te strane.

- disanje na usta - neke osobe usled smetnji u prolazu vazduha kroz nos, udišu ili izdišu pretežno preko usta. Zbog toga dio gingive je izložen djelovanju vazduha i postaje suvlji. Usled toga isključuje se antibakterijsko dejstvo pljuvačke. Mikroorganizmi u plaku se ubrazno razmnožavaju, što ubrzava zapaljenski proces.

- korišćenje samo meke hrane u ishrani - mnoge osobe (svjesno ili nesvjesno) u ishrani pretežno koriste hranu meke konzistencije. Takva hrana nije abrazivna te efekat samočišćenja izostaje ili je minimalan. To dovodi do ubrzanog stvaranja plaka.

Jatrogeni faktori potiču od loše urađenih stomtoloških radova i zahvata (na grčkom: jatros - ljekar). Loše urađeni stomatološki, narošito protetski, radovi mogu doprinijeti nastanku parodontopatije na više načina i tako što:

- oštećuju parodoncijum bilo mehaničkim putem ili pomoću hemijskih sastojaka koje sadrže,

Neka opšta oboljenja, a prije svega neka oboljenja krvi praćena su skoro uvijek i teškim promjenama u parodoncijumu. U ta oboljenja spadaju akutne leukoze, agranulocitoza i hemoragični sindrom. Tada je broj bijelih krvnih zrnaca smanjen, što parodoncijum ostavlja bez zaštite. Tako smanjena otpornost parodoncijuma ubrzava djelovanje štetnih agenasa dentalnog plaka. Kod ovakvih bolesnika se poboljšanja na parodoncijumu mogu očekivati tek po saniranju osnovne bolesti.

Neki endokrini poremećaji takođe imaju odraza na parodoncijum i pojavu parodontopatije. Najveće promjene se javljaju kod poremećaja plonih žlijezda i pankreasa. Utvrđeno je da kod žena, za vrijeme puberteta, menstruacije i graviditeta (kada dolazi do pojačane produkcije polnih hormona), dolazi do inflamacije gingive. U dijabetičara, kao posledica lučenja insulina, nastaje poremećaj krvnih sudova, što se odražava i na otpornost parodoncijuma. Dijabetičari imaju smanjeno lučenje plkjuvačke i izraženo sušenje usta, što doprinosi nastanku kako parodontopatije tako i kandidijaze.

Količina izgubljene kosti - Valja utvrditi  da li preostali - sačuvani dio kosti pruža dovoljnu potporu  zubu ili ne. Odluka o tome donosi se na osnovu rendgen snimka.

Tip destrukcije kosti - Prognoza će takođe zavisiti od tipa destrukcije kosti. Horizontalni tip dovodi do ravnomjerne destrukcije alveolarne kosti i on se odvija postepeno. U slučaju ovakve destrukcije prognoza je dobra. Vertikalni (kosi) tip resorpcije se odvija veoma brzo i ugrožava opstanak zuba u vilici, te je u ovom slučaju prognoza loša.

Brzina koštane razgradnje - Brzina koštane razgradnje se u toku same parodontopatije mijenja. Ukoliko je tok razgradnje brži i sama prognoza će biti lošija.

Oblik korijena zuba - Pod ovim se podrazumijevaju višekoriji zubi tj. kod ovih zuba prognoza će biti bolja ukoliko su korijenovi rašireni.

Dužina korijena zuba - Što je dužina korijena veća i prognoza zuba je bolja. Ovo je razumljivo, jer će pri istim uslovima resorpcije, manje biti ugrožen zub sa većim korijenom.

Odnos dužine tijela zuba u kosti i dijela van nje - Svaki zub se u vilici ponaša kao dvokraka poluga. Jedan krak te plouge se nalazi van kosti a drugi u njoj. Da bi zub bio stabilan krak koji se nalazi u kosti treba da je isti ili duži od kraka van nje.

Ugroženost susjednih zuba - Destrukcija kosti oko jednog zuba dovodi i do ugrožavanja susjednih zuba. ovu činjenicu treba uzeti u obzir prilikom odluke o prognozi jednog zuba.

Položaj i značaj zuba u zubnom nizu - Neki zub može biti od izuzetne važnosti za nošenje kukice proteze ili kao nosač mosta. Tada treba procijeniti da li će dotični zub moći da odgovori zahtijevima i da li će moći da se sačuva.

Opšte zdravlje bolesnika i starost - Opšte zdravstveno stanje i starost mijenjaju reaktivnost organizma pa i parodoncijuma što bitno utiče na prognozu pojedinih zuba.

Saradnja bolesnika - Od velikog značaja za utvrđivanje prognoze je i spremnost bolesnika za saradnju. Tu je od posebne važnosti da li bolesnik održava higijenu i da li se pridrđava ostalih upustava ljekara.

Labavljenje zuba - Na odluku o prognozi zuba ne utiče bitno stepen rasklaćenja zuba, već uzrok zbog čega s labavljenje javilo.

Indentifikacija dentalnog plaka - Sam dentalni plak je bezbojan i prilikom stomatološkog pregleda nije ga moguće otkriti golim okom. Da bi se učinio vidljivim i da bi se lakše utvrdila njegova rasprostranjenost i količina, dentalni plak se može obojiti. Ovo prebojavanje može da vrši i sam bolesnik kako bi utvrdio stepen i kvalitet održavanja lične oralne higijene.

Uklanjanje dentalnog plaka  - U ordinacijama se koriste posebne četkice i gumice za uklanjanje dentalnog plaka. U toku uklanjanje koriste se i razne specijalne paste koje sadrže abrazivn materije koje poptpomažu uklanjanje naslaga sa zuba.

Uklanjanje ostalih zubnih naslaga - Pored dentlanog plaka valja ukloniti i sve ostale zubne naslage, prije svega zubni kamenac, koji mehanički iritira gingivu i omogućava nakupljanje plaka. Zubni kamenac treba uklanjati po regionima. Ono se može raditi ručnim instrumentima ili pomoću aparata sa ultrazvukom.

Za uklanjanje kamenca postoje posebni ručni instrumenti. Ovim instrumentima se mehanički uklanja kamenac. Jedini preduslov za pravilno uklanjanje zubnog kamenca jeste da ovi instrumenti morju uvijek biti oštri. Ukoliko je instrument tup, kamenac se teško uklanja. Poslije uklanjanja kamenca površine zuba moraju biti potpuno glatke.

Zubni kamenac se može ukloniti i pomoću aparata sa ultrazvukom. Ovi aparati stvaraju vibrcije inteziteta od 23.000 do 29.000 herca. Ove vibracije, koje se stvaraju u aparatu, prenose se do nastavka za uklanjanje kamenca. Te vibracije se na vrhu tog instrumenta pretvaraju u oko 25.000 malih mehaničkih udara u sekundi. Ovi udari brzo uklanjaju sve naslage sa zuba, pa i kamenac. U toku skidanja kamenca ovim instrumentom veoma je važno da se sam proces odvija u vlažnoj sredini. U suprotnom, ukoliko se na putu ultrazvuka nađe vazduh, dolazi do velikog zagrijavanja instrumenta koja bi mogla da ošteti zub.

Motivacija i obučvanje bolesnika u održavanju oralne hiijene - Poslije uklanjanja dentalnog plaka brzo nastaje ponovno stvaranje novih naslaga. Odgovarajućom oralnom higijenom i pranjem zuba pacijenti mogu uspješno spriječiti ovu pojavu. Zbog toga stomatolog mora da uputi stomatologa kako da održava oralnu higijenu kao i da kontroliše njeno sprovođenje. Ovdje se prije svega misli na "obučavanje" pacijenata za pravilno pranje zuba, korišćenje pomoćnih sredstava kao i uoptreba raznih medikamenata.

Kontrolni pregledi - Po završetku ove faze liječenja parodontopatije potrebno je povremeno kontrolisati bolesnike. Razmak između kontrolnih pregleda ne bi trebao da bude duži od šest mjeseci.

Druga faza liječenja obolelih od parodontopatije sastoji se u djelovanju na parodontalne džepove sa ciljem da se oni smanje ili uklone. Ova faza s preduzima tek po završenoj bazičnoj terapiji i primjenjuje se kod svih bolesnika sa težim parodontalnim razaranjima. Suština djelovanja na parodontalne džepove sastoji se u uklanjanju patološki izmijenjenog tkiva parodoncijuma. Ovo uklanjanje se vrši prikladnim nstrumentima. Postupak se označava kao kiretaža ili obrada parodontalnih džepova.

Nakon lokalizacije naslaga na zubu, pristupa se uklanjanju istih. Odgovarajući intrumesnti se uvode ispod gingive do dna parodontalnog džepa. Pritiskajući uz zub instrument se izvlači, povlačeći za sobom i naslage na zubu kao i raspali cement zuba. Ovo uklanjanje se smatra uspječnim kada je površina zuba glatka i ravna. Zatim se uzima instrument sa kojim se uklanjaju nekrotični sadržaji sa mekog zida parodontalnog džepa (koji se nalazi na gingivi). Postupak je sličan kao i kod uklanjanja sadržaja sa tvrdog zida sa tom razlikom što se, pri pritiskanju instrumenta uz meki zid, jagodica prsta stavi spolja na gingivi. Na ovaj način se štiti gingiva od oštećenja i kidanja.

U sklopu druge faze vrše se i hirurške intervencije tj. hirurško uklanjanje nekih anomalija gingive koje dovode do nastanka i napredovanja parodontopatije. O hirurškoj terapiji će nešto više riječi biti u daljem tekstu.

Treća faza liječenja obolelih od parodontopatije odnosi se na uspostavljanje povoljnih međuzubnih odnosa i ne preduzima se kod svih pacijenata. Poremećaji u pravilnom odnosu između zuba prestavljaju veoma važan pomoćni faktor koji olakšava negativno djelovanje plaka. Dentalni plak izaziva prvobitno zapaljenje koje se pod dejstvom ovih poremećaja ubrzano šire. U cilju odstranjivanja traumatskog odnosa zuba primjenjuju se razne metode, i to:

Brušenje zuba je najčešće primenjivana metoda za ispravljanje ovih nepravilnosti. Za razliku od protetskog, brušenje u parodontopatiji je selektivno tj. bruse se samo određene površine na zubu na kojima se ostvaruje rani kontakt. Prije samog brušenja neophodno je eliminisati zapaljenje parodoncijuma. Veoma je bitno da se zubi ovim brušenjem ne isključuju iz zagriza već se samo dovode u nivo sa ostalim zubima.

Četvrta faza obolelih od parodontopatije odnosi se na program mjera kojima je cilj da odrćavaju postignute rezultate liječenja. Opšte je prihvaćeno pravilo da poslije završene terapije obolelih od parodontopatije u tih bolesnika valja preduzimati neke mjere koje imaju za cilj da stabilizuju postignute rezultate liječenja. U tom cilju preduzimaju se:

Po završetku liječenja obolelih od parodontopatija valja ove bolesnike redovno kontrolisati, pogotovo u prvoj godini. Ti pregledi se obavljaju u početku svakog mjeseca a kasnije se ponavljaju na dva dp tri mjeseca.

U toku bazične terapije bolesnici su obučeni u održavanju oralne higijene. U toku trajanja čitavog liječenja neophodno je stalno remotivisati ove bolesnike. Bolesnici se upozoravaju da će, ukoliko ne održavaju nivo oralne higijene, sigurno doći do recidiva bolesti.

Ukoliko se u toku kontrolnih pregleda ustanovi i najmanja pojava recidiva neophodno je odmah reagovati i ukloniti ih.

Indikacije:

Kontraindikacije:

- parodontalni džepovi koje nije moguće ukloniti kiretažom;

- parodotalni džepovi koji se ne mogu obraditi pod dorektnom kontrolom oka;

- parodontalni džepovi koji zalaze između korijena zuba;

- parodontalni džepovi na distalnoj površini poslednjih molara;

- parodontalni džepovi širi u apikalnom nego u koronarnom dijelu;

- parodontalni džepovi u predjelu intimno priljubljenih korijenova susjednih zuba.

Gingivektomija je hirurški zahvat kojim se djeluju na parodontalne džepove na taj način što se odstranjuje dio gingive koji čini meki zid parodontalnog džepa. Ovaj zahvat spada u radikalne hirurške zahvate koji se koriste u liječenju parodontalnih džepova. Sam naziv gingivektomije dolazi od latinske riječi gingiva i grčke riječi ektome, što znači sjeći.

Varijanta gingivektomije je gingivoplastika, kojim se odstranjuje hiperplastično tkivo gingive.

Gingivektomija sa gingivoplastikom

Indikacije:

Kontraindikacije:

- fibrozni meki zid parodontalnog džepa;

- tanak meki zid parodontalnog džepa;

- hiperplastičan meki zid parodontalnog džepa;

- kada nije potrebna korekcija kosti;

- suprakoštani parodontalni džepovi;

- korekcija gingive oko zuba koji nisu dostigli okluzalnu ravan.